Φαντασιώνομαι τη θάλασσα ως δημόσιο χώρο και χώρο τέχνης. Αλλά ποτέ δεν φανταζόμουν ότι κάποιος έχει ήδη πραγματοποιήσει αυτό το όνειρο. Υπάρχει ένα φιλμ του Έλληνα καλλιτέχνη Γιάννη Μανιάτακου στο οποίο ζωγραφίζει μέσα στο νερό και γεμίζει τον θεατή με πολλά συναισθήματα. Όταν ανήκεις σε μια κοινότητα που ζει δίπλα στη θάλασσα, όπως εγώ, μεγαλώνεις με την κουλτούρα του αλατιού. Το αλάτι είναι ένα ισχυρό συντηρητικό που σου εξασφαλίζει τροφή για τον χειμώνα και ένας ισχυρός διαβρωτικός παράγοντας που δρα ενάντια σε όλα τα υλικά που χρησιμοποιείς για καταφύγιο. Από αυτή την άποψη, η υποβρύχια ζωγραφική περιέχει όχι μόνο την επαφή με έναν χώρο φωτός, ζωής και υγρού, αλλά και μια φιλοσοφία αναμεμειγμένων σωμάτων και ουσιών που υπερβαίνει το ανθρώπινο. Όντως! Ποτέ δεν ήμαστε αρκετά τολμηροί να ρωτήσουμε το αλάτι αν θα ήθελε να είναι μέρος της ζωγραφικής! Ζωγραφίζοντας μέσα στο νερό, σε ένα σημείο όπου το φως διαπερνά την επιφάνεια της θάλασσας σαν ένα θαυμάσιο γυαλί που τα κάνει όλα μπλε, αγκαλιάζοντας τον ζωγράφο με το υγρό σώμα της, ο Μανιατάκος επιμένει σε μια νέα καλλιτεχνική επιστημολογία, που προκύπτει από σώματα σε ανάμιξη. Μια αληθινή μη δυαδική άσκηση που προσπαθεί —σκληρά και επανειλημμένα— να απεικονίσει τη θάλασσα εκ των έσω.

Από τον Nicolas Poussin μέχρι τον Constable, τον Turner και τον Cézanne, οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν τη φύση σαν ένα genre, σαν ένα θέμα που δίνει ζωή στη ζωγραφική με τη λογική της ζωής. Το Plein air είναι ένας όρος που αναφέρεται στη ζωγραφική σε εξωτερικό χώρο, στη μεταφορά της πρακτικής της τέχνης εκτός του ελεγχόμενου περιβάλλοντος του στούντιο. Ο ήλιος, οι άνεμοι, τα στοιχεία της φύσης κάνουν ό,τι θέλουν εκείνα και όχι ό,τι ποθεί ο καλλιτέχνης. Επίσης, τα γυμνά σώματα, μπορούμε να τα φανταστούμε ή να τα αντικαταστήσουμε μόνο με ηδονικά σύννεφα, καταιγίδες, όλα τα φαινόμενα και τις διαθέσεις του καιρού. Ωστόσο, για αιώνες, κανείς δεν αναρωτιόταν γιατί δεν υπάρχει κανένα πορτρέτο κοραλλιών, ψαριών... Πορτρέτα διαφορετικών ιστοριών, ιστορίες εκατομμυρίων ναυαγίων, οι άτυχοι πολιτισμοί που κατέληξαν στα βάθη της θάλασσας, ιστορίες με τα ίχνη και τα απομεινάρια και τα σφάλματα του ανθρώπου προς τη Θάλασσα... Ούτε ο Γιάννης Μανιάτακος απείχε πολύ από αυτό στο έργο του. Παρέμεινε μεταφέροντας το οικείο περιβάλλον του βυθού, το οποίο επέλεξε για δικό του. Από εκεί, η ζωγραφική ανοίχτηκε σε μορφές ζωής και διαδικασίες που ήταν πρωτόγνωρες για την ίδια τη ζωγραφική. Πρέπει να το δούμε σαν μια πραγματική συνάντηση– ιστορικά τουλάχιστον – ανάμεσα σε ένα από τα πιο προνομιούχα μέσα και τη Θάλασσα. Η κίνηση ήταν πάντα μια πρόκληση για την τέχνη. Η τέχνη και οι καλλιτέχνες κατηγορούνται ότι απεικονίζουν τη ζωή ακινητοποιημένη, αλλά εξερευνούν τρόπους για να γίνουν οι ίδιοι ζωή, αντί να την αναπαριστούν. Για αυτόν τον λόγο, ο δυναμισμός είναι σημαντική έννοια. Δεν αναφέρεται μόνο στην ψευδαίσθηση της κίνησης, αλλά στην πραγματικότητα της αμοιβαιότητας. Το να εμπλακείς σωματικά, διανοητικά και φιλοσοφικά σε μια πρακτική που απαιτεί ριζικές προσαρμογές — στην αναπνοή, την τοποθεσία, τη θέαση, το γεγονός ότι κανένας εκτός από τα ψάρια δεν μπορεί να σταθεί ακίνητος ενώ ζωγραφίζει. Η προσαρμογή ακόμη και με τους συντρόφους σου, τους συνυπάρχοντες στη θάλασσα, ενώ ζωγραφίζεις τα θαύματά της. Μια πρακτική που βασίζεται πραγματικά στη μάθηση, εκ νέου, ως άνθρωπος, να υπάρχει με τους άλλους. Την ίδια άσκηση κάνουμε κάθε φορά που οι άνθρωποι ασκούν βία στους άλλους, και αναρωτιόμαστε γιατί είναι τόσο δύσκολο να παραμένουμε σε ισορροπία και να σεβόμαστε τη διαφορετικότητα, να τιμούμε τις διαφορές, να φυλάττουμε την ελευθερία ως την πιο πολύτιμη αξία. Ναι. Πολλές φορές, στην ιστορία, χρειαστήκαμε ένα καταφύγιο. Ο Γιάννης Μανιάτακος βρήκε —εν μέρει τουλάχιστον— ένα απάγκιο, ένα καταφύγιο όπου μπορούσε να επαναπρογραμματίσει τη δυνατότητα ενός νέου κόσμου σε ισορροπία, ειρήνη, με σεβασμό του ενός προς τον άλλον. Η ζωγραφική μέσα στη Θάλασσα αναφέρεται σε μια εξορία, αλλά και σε μια υπόσχεση, στην υπόσχεση να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να διατηρήσουμε τις συνθήκες της ζωής σε όλες στην αρχαιότητα, και ότι είναι το λίκνο της δημοκρατίας... Δεν απορρίπτει προφανώς αυτόν τον μύθο, αλλά αφήνοντας αυτή την ιδέα του πολιτισμού, ενσωματώνει αυτά τα τικ της συλλογικής αυτοαπεικόνισης σε μια μια ριζοσπαστική νέα πραγματικότητα που μπορεί να εξελιχθεί σε ένα νέο θεμέλιο της ελληνικής ταυτότητας και φιλοσοφίας: τη θάλασσα. Μια θάλασσα που αποδέχεται τον Γιάννη Μανιάτακο, που επιτρέπει τη συν-δημιουργικότητα και που θυμίζει σε όλους μας ότι ο αληθινός εγκυκλοπαιδικός στόχος είναι η σύνθεση.

Αυτή η έκθεση αποτελείται από μια προσεκτική επιλογή των έργων του. Αυτά τα έργα, όχι μεγάλης κλίμακας, αλλά φορτισμένα με την ενέργεια του βυθού, αντανακλούν ένα απλό θέμα: υπάρχει περίπτωση να ζωγραφίσουμε τα βάθη των θαλασσών όπως ζωγραφίζουμε τα τοπία στη στεριά; Πράγματι, η ζωγραφική ενδιαφέρεται αιώνες τώρα για τη φύση του φωτός. Μπορεί η ζωγραφική να συλλάβει τη μεταμορφωτική και μεταμορφική μαγεία της; Μπορεί η ζωγραφική να είναι σαν το φως; Μία ουσία που αγγίζει την ύλη και κάνει το χρώμα εφικτό, και την ακτινοβολία δώρο; Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τον Τάφο ενός Πλοίου. Κάθε θαλάσσιος πολιτισμός είναι επίσης και ένας πολιτισμός με ιστορίες ναυαγίων. Ενσωματώνουν την ένταση ανάμεσα στην ανθρώπινη βούληση να κυριεύσει τη Θάλασσα, δαμάζοντάς την από την επιφάνειά της. Όλα τα θαλάσσια ζώα γνωρίζουν την αδυναμία μας να αναπνεύσουμε μέσα στο νερό και φοβούνται την αντίδρασή μας σε αυτό. Ο άνθρωπος νιώθει κατωτερότητα και γίνεται αμυντικός, ακόμη και επιθετικός. Γνωρίζοντας τα βάθη των θαλασσών, υποθέτουμε ότι μπορεί να είναι γεμάτοι θησαυρούς, με ό,τι έχει απομείνει από την ξεδιαντροπιά των άλλων. Ο Τάφος ενός Πλοίου θα μπορούσε να είχε γίνει από την οπτική ενός θαλάσσιου πλάσματος –όπως ήταν ο ίδιος ο Γιάννης Μανιάτακος. Ένα πλάσμα που παρατηρεί αυτή την όμορφη σκιά ενός σκάφους, τα υπολείμματα ενός εργαλείου που δημιούργησε ο άνθρωπος για να παραμένει στην επιφάνεια, και το οποίο τώρα βρίσκεται στον βυθό. Αυτό που είναι όμορφο και εκπληκτικό σε όλη αυτή τη σειρά πινάκων είναι ότι μας προσκαλεί να προβληματιστούμε για το μπλε χρώμα. Το μπλε χρώμα όπως το βλέπει το ίδιο το νερό, το μπλε χρώμα όπως το βλέπει το μπλε της Θάλασσας. Προφανώς, δεδομένου ότι τα ανθρώπινα μάτια δεν μπορούν να δουν τίποτα χωρίς φως, μέσα στο νερό -ακόμα μέσα από το λεπτό περιθώριο που το φως διαπερνά την επιφάνεια- βλέπουμε τα πάντα φιλτραρισμένα μπλε. Αυτές οι σειρές έργων είναι κάτι σαν μια μπλε επανάσταση, μια μπλε ωδή στα μάτια που μπορούν να δουν μόνο μπλε, τα μάτια μας. Μπορούμε να νιώσουμε πόσο προσεκτικά απεικονίζει τις στιγμές που βλέπουμε το κόκκινο στους υφάλλους, τον αμμώδη βυθό... σχεδόν λευκό. Ο καλλιτέχνης Γιάννης Μανιατάκος, γνωρίζει πολύ καλά ότι λίγα μέτρα πιο κάτω τα πάντα είναι ένα βαθύ, σκούρο μπλε, ένα σκούρο μπλε σχεδόν μαύρο. Μας προειδοποιεί, μας καθοδηγεί σε μια νέα ζωή των αισθήσεων. Ας δούμε το έργο Άτιτλο από το 2000. Είναι σχεδόν ένα μανιφέστο, μια εικόνα που μας δείχνει έναν δρόμο. Σε αυτό το έργο μπορούμε να δούμε καθαρά την αντανάκλαση του φωτός μέσα από το νερό που εισέρχεται στον βυθό του, ακόμη και ρηχό, φωτίζοντας ένα μονοπάτι. Ποιο μονοπάτι; Τον δρόμο προς μια άλλη ζωή, μια άλλη διάσταση, μια άλλη γνώση της ζωής και του κόσμου που δεν επιτρέπεται στις αισθήσεις μας, και για τον οποίο χρειαζόμαστε περισσότερη φαντασία παρά τεχνολογία. Αναμφίβολα η αδυναμία να κατοικήσουμε τον βυθό της θάλασσας είναι το πιο ισχυρό κίνητρο για να αναπτύξουμε μια τεχνολογία που μπορεί να αναπληρώσει τις ανεπάρκειές μας. Ωστόσο, αυτό που μας λείπει δεν είναι τόσο οι μηχανές και η παντοδύναμη επιθυμία να κατέχουμε και να έχουμε, αλλά η φαντασίωση να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα στη ζωή στη στεριά και τη ζωή στη θάλασσα. Εδώ μπορούμε να παρατηρήσουμε μια λεπτομέρεια: η ένταση αυτών των έργων αντιστοιχεί σε μια ψυχολογική, υπαρξιακή ένταση. Τα έργα θέλουν να απεικονίσουν την ένταση μιας αναζήτησης, όχι μόνο την αναζήτηση του «άλλου» τοπίου, του θαλασσινού τοπίου, αλλά την αναζήτηση μιας ζωής διαφορετικής από αυτή που καθορίζει την ύπαρξή μας στη Γη.

Κείμενο της Chus Martínez